بازار سهام 44 ساله ایران که همواره تحت تاثیر دو طیف خوش بین و بدبین مواجه است در 8 ماه اخیر هیچ گاه نتوانسته در قد و اندازه های واقعی خود باشد و در این میان کارشناسان و کارگزاران آینده 4 ماهه را با در نظر گرفتن متغیرهای موثر بر تصمیم گیری ها تحلیل کردند.

بورس اوراق بهادار تهران به رغم گذشت ۸ ماه از سال جاری به دلایل گوناگون متعدد و پیش‌بینی نشده هیچ‌گاه نتوانسته در قد و اندازه سال گذشته خود باشد و مایه امیدواری سرمایه‌گذاران پر ریسک.

چرا که طی این مدت نه خبری از میانگین بازدهی ۴۰ تا ۶۰ درصدی بود و نه زمینه‌ای برای نوسان‌گیری چند روزه و چند هفته‌ای و یا عرضه اولیه‌ای برای التیام بخشیدن به بخشی از زیان های وارده سهامداران. بطوری که طی این مدت میانگین بازدهی سرمایه‌گذاری در این بازار پر ریسک و وقایع غیر قابل پیش بینی از ۱۰ درصد فراتر نرفته و به جز عرضه 3 درصد از سهام پتروشیمی کرمانشاه در هفته گذشته و عدم واگذاری موفقیت آمیز کشتیرانی والفجر ، خبری هم از عرضه اولیه‌ فهرست بلندبالای سازمان خصوصی سازی نشده و نوسان‌گیران هم اسیر رویدادهای غیرمترقبه بوده و نتوانسته‌اند روال سال‌های گذشته را تکرار کنند.

این همه در حالی است که بعد از افت رونق بازار مسکن در ماه های گذشته ، اکثر مردم و حتی سهامداران بورس تمرکز ویژه ای به دو بازار ارز و سکه و طلا کرده اند که با کمترین ریسک ممکن بیش از 20 و 50 درصد سودآوری برای سرمایه گذاران به ارمغان آورده اند تا مزید علتی بر بی نفس بودن بازار سهام باشند.

* بی نفس شدن بورس

اما چرا بورس اوراق بهادار با وجود همه جاذبه ها و سودآوری های حداقل 30 تا 300 درصدی و البته دافعه هایی که دارد، نتوانست در سال 90 هم از رقبای دیرینه و سخت خود پیشی گیرد؟ واقعیت این است که بازار سهام بعد از ادامه رونق قابل توجه در هفته های اول سال مهمترین عنصر لازم و حیاتی یعنی امنیت سرمایه گذاری را از دست داد تا بسیاری از تازه واردان و سهم اولی ها در همان روزهای آغازین این اتفاق ناخوشایند شیپور عقب نشینی را به صدا در آورند.

قبل از این جریان هم اعلام شکل گیری حباب در بازار سهام از سوی گروهی از کارشناسان و اقدام به توقف نماد شرکت ها از سوی سازمان بورس به دلیل رشد قیمت سهام و به بهانه شفاف سازی موجب نگرانی و سردرگمی فعالان بازار سهام شده بود اما رو شدن سوء استفاده مالی 3 هزار میلیارد تومانی و درگیر شدن بانک حاضر در بورس یعنی صادرات و دامن گیر شدن تبعات آن در وجوه مختلف جامعه در کنار رکورد اقتصاد جهانی موجب خاموش شدن کور سوهای امید حتی حرفه ای های بورس به رغم ارایه گزارش های 6 ماهه مناسب اغلب شرکت ها شد.

*آینده 4 ماهه بازار

با این اوصاف درشرایطی که حدود 4 ماه از سال باقی مانده و جبران زیان های وارده هم سخت به نظر می رسد گروهی از کارشناسان بازار سهام معتقدند اگر مسائل حاشیه ایی ماه های گذشته به طور کامل برطرف شود و فضای آرام سیاسی حاکم باشد و حمایت های عملی دولت از بازار سرمایه تکرار شود ، بورس اوراق بهادار به رغم در پیش رو بودن انتخابات مجلس می تواند بین 30 تا 50 درصد بازدهی مثبت دهد.

به اعتقاد این گروه در این حالت حتی مواضع مغرضانه غرب و انتشار گزارش هایی از سوی مراکزی مانند آژانس هسته ای نخواهد نتوانست بر تصمیم گیری فعالان بازار اثر منفی بگذارد چرا که برای همه بورس بازان، اتحاد داخلی و نبود اختلافات و حاکم شدن فضای امن سیاست داخلی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

اما دسته دیگری از کارشناسان با اعلام پابرجا ماندن ابرهای مسائل مهم داخلی بر آسمان بورس ، بر این باورند ادامه رونق بازار های ارز و سکه و طلا، رکود بازارهای جهانی و کاهش قیمت محصولات استراتژیک ، در پیش رو انتخابات مجلس و معلوم نبودن نتایج آن، اثرگذاری بیشتر اجرای قانون هدفمندی یارانه ها در صنایع و کاهش سودآوری اغلب شرکت های بورسی به دلیل عدم دریافت یارانه های بخش تولید از یک سو و عدم افزایش قیمت فروش از سوی دیگر ، عدم عرضه اولیه سهام شرکت ها از سوی سازمان خصوصی سازی و دیگر موارد غیرقابل پیش بینی، همگی مانع از شکل گیری رونق دوباره بورس در ماه های باقی مانده سال خواهند شد.

بنابراین بازار سهام در مجموع برای سال 90 نخواهد توانست به مانند سال پیش با میانگین بازدهی 85 درصدی که هیچ بلکه با بازدهی بالاتر از نرخ تورم روبرو شود.

این تحلیل ها و مواضع در جایگاه خود و با در نظر گرفتن واقعیت های رخ داده، در آینده می تواند درست یا غلط باشد اما آنچه اهمیت بالایی دارد ، اجماع عمومی فعالان بازار سرمایه به وجود آرامش سیاسی و ثبات تصمیم گیری ها و نبود تنش ها است . در این صورت و با درنظر گرفتن تجربه سال های پایانی دولت های قبلی ( که متغیرهای بورس همواره با روند صعودی روبرو شده اند) و همچنین تجربه بهبود اقتصاد جهانی در هفته های آغازین سال میلادی جدید و دیگر عوامل موثر، می توان شاهد بهبود اوضاع و احوال بورس ایران در آستانه 45 سالگی بود.

* آینده بورس

در این گزارش ، دو کارگزار بورس به همراه دو کارشناس بازار سرمایه به نمایندگی از دو طیف کارشناسان خوش بین و بدبین و شاید هم واقع بین ، آینده بازار سهام را با در نظر گرفتن مسائل مانند گزارش آژانس هسته ای، نوسان نرخ ارز، دستوری بودن حرکت شاخص بورس ، رفتار فعالان بازار ، اوضاع سیاست داخلی و انتخابات مجلس، بازارهای جهانی و غیره تحلیل کردند.

فردین آقابزرگی که به تازگی از مدیرعاملی کارگزاری خبرگان سهام کناره گیری کرده و مدیرعامل کارگزاری اطمینان سهم شده گفت : وجود فراز و نشیب هایی در قیمت سهام و شاخص بورس تا قبل از انتشار گزارش جدید آژانس هسته ایی به دلیل نامعلوم جزئیات آن قابل تصور بود و اثر این موضوع هم در دو هفته گذشته لحاظ شده اما با مشخص شدن گزارش جدید، حساسیت ها و نگرانی های فعالان بازار سرمایه برطرف شده و به جز آثاری در بلند مدت مانند گسترده شدن دامنه تحریم ها ، این عامل برون سازمانی جای نگرانی ندارد.بطوریکه بعد از انتشار این گزارش جدید شاخص بورس در دو کاری متوالی مثبت شد.

وی ادامه داد: در این میان و بعد از بر طرف شدن آثار روانی کوتاه مدت گزارش آژانس، آنچه اهمیت بالایی در آینده بازار سهام دارد افزایش و کاهش نرخ ارز و یک یا چند نرخی بودن این متغیر موثر برای اغلب شرکت های بورسی است که موجب ابهام شده است. چرا که نوسان نرخ ارز می تواند سودآوری شرکت های وارد کننده و صادر محصولات و مواد اولیه را متاثر کند و در نرخ فروش محصولات داخلی هم اثر گذار باشد.

*آیا شاخص در روزهای سخت بازار دستوری می شود؟

این کارگزار دربرابر این سئوال که آیا اعتقاد گروهی از فعالان بازار مبنی بر دستوری بودن شاخص بورس در روزهای سخت تا چه درست است، پاسخ داد: این موضوع شاید در سال های 82 و حتی 84 می توانست درست باشد اما بعد از اجرایی شدن قانون بازار اوراق بهادار و واگذاری شرکت های مشمول اصل 44 ، بازار سهام کشور از عمق و وسعت قابل توجهی برخوردار شده و امکان حرکت سفارشی شاخص و دیگر متغیرها وجود ندارد و کسی یا گروهی به راحتی نمی‌تواند بر روند طبیعی بازار تاثیرگذار باشد. از طرف دیگر شرکت‌های بورس با کوچکترین نوسان در قیمت سهام جایگاه واقعی خود را پیدا می‌کنند. بنابراین وضعیت عمومی بازار سهام ناشی از عرضه و تقاضا است.

آقا بزرگی به سرمایه‌گذاران خصوصا افراد حقیقی هم توصیه کرد: در شرایطی که بورس اوراق بهادار تحت تأثیر مسائل روانی قرار دارد، باید با حوصله و تکیه بر اطلاعات و تحلیل‌های بنیادی حرکت کرد. بنابراین سهامداران بهتر است با پرهیز از شتاب زدگی و کمترین اطلاعات و با اتکا به دیدگاه حداقل یکساله در مورد شرکت‌های برخوردار از تحلیل‌های بنیادی تصمیم‌گیری کنند و سراغ آن دسته از سهامی بروند که نسبت به سود سپرده‌گذاری و اوراق مشارکت توجیه پذیرند.

این اظهارات د حالی مطرح می‌شود که به نظر ابراهیم عنایت مدیرعامل کارگزاری بانک پارسیان بازار سرمایه در شرایط کنونی عمدتا متاثر از رفتار نوسان گیران است تا مسائلی از جنس انرژی هسته‌ایی؛

وی توضیح داد: واقعیت این است که هر چند اخبار و مواضع سیاسی به نوبه خود بر تصمیم‌گیری‌ها و افت و خیز قیمت‌ها اثرگذار هستند اما مقصر اصلی در عدم ثبات بازار و رشد متغیرها خود ما هستیم. چرا که در همین بازار شرکت‌های زیادی هستند که گزارش‌ 6 ماهه قابل توجهی را ارایه کرده‌اند اما به دلیل دیدگاه‌ها کوتاه مدت اغلب سرمایه‌گذاران خصوصا حقوقی‌ها، کلیت بازار سرمایه آسیب می‌بیند.

عنایت خاطرنشان کرد: درحال حاضر شرایط حاکم بر رفتار سرمایه‌گذاران به گونه‌ایی شده که همگان از تحلیل تکنیکال یا نموداری که دیدگاه کوتاه مدت بر آن حاکم است بهره می‌گیرند در حالی که این تحلیل برای لحظه آخر تصمیم‌گیری است و باید بعد از بررسی‌های بنیادی از آن استفاده کرد. بنابراین می‌توان گفت تا زمانی که اغلب سرمایه‌گذاران به تحلیل تکنیکال چسبیده باشند بخش مهمی از بازار با روند پایداری روبرو نخواهد شد و نمی‌توان به آینده روشن آن امیدوار بود.

وی افزود: تجربه سال‌های اخیر نشان داده مسائل سیاسی و خصوصا موضوع انرژی هسته‌ای همواره وجود داشته اما سرمایه‌گذاران چندان بهایی به این گونه مباحث نداده‌اند ولی بورس در گذشته و حال و آینده از دیدگاه‌های کوتاه مدت سرمایه‌گذاران و رفتارهای احساسی ضربه خورده است.

به گفته این کارگزار اگر سرمایه‌گذاران دیدگاه کوتاه مدت خود را به دیدگاه میان و بلند مدت تغییر دهند و به سراغ شرکت‌هایی با نسبت قیمت به درآمد پایین بروند می‌‌توان تا زمان برگزاری فصل جامع در تیرماه 91 شاهد حرکت آرام اما صعودی شاخص بود.

عنایت در مورد آثار مواردی مانند گزارش آژانس هسته ایی هم گفت: ذات این گونه مسائل خصوصاً بحث گزارش‌های جدید آژانس هسته‌ای به این ترتیب است که تا قبل از انتشار گزارش‌ها اکثر فعالان بازار سرمایه به دلیل نامعلوم بودن جزئیات واقعی مواضع آژانس، رویه احتیاط و عقب‌نشینی را در پیش می‌گیرند اما تجربه‌ سال‌های گذشته نشان داده به محض اطلاع از چند و چون گزارش آژانس، بورس با بهبود اوضاع و نه لزوماً رونق روبه‌رو می‌شود که این تجربه بار دیگر در روزهای گذشته تکرار شد و با انتشار گزارش مغرضانه آژانس، سرمایه‌گذاران با خیالی آسوده‌تر اقدام به خرید و فروش کردند.

* خارج شدن بورس از روند طبيعي

اما مدیر سرمایه‌گذاری یکی از شرکت‌های بزرگ بورس بر این باور است به دلیل در پیش رو بودن انتخابات و جذاب شدن بازارهای رقیب از یک طرف و اقدام سازمان بورس در سفارش به نهادهای مالی برای جمع‌آوری سهام،  بازار از روند طبیعی خود خارج شده و این وضعیت هم ادامه خواهد داشت.

وی خاطرنشان کرد: در حال حاضر که عوامل درون و برون سازمانی متعددی بر بورس و بورس بازان حاکم است نمی‌توان تحلیل و پیش‌بینی روشن و قابل اتکایی از آینده بازار حداقل تا پایان سال جاری داد ولی به نظر می‌رسد تنش‌های احتمالی قبل از انتخابات به همراه فشارهای بین‌‌المللی مانع از رشد قیمت‌ها باشد.

وی افزود: قیمت بسیاری از شرکت‌ها با در نظر گرفتن گزارش‌های 6 ماهه برای خرید توسط حقوقی‌ها جذاب شده اما یا منابع لازم وجود ندارد و یا اینکه احتمال پایین‌تر آمدن بهای سهام بسیار است.

این فعال با سابقه بازار سرمایه ادامه داد: هر چند قیمت‌های جهانی محصولات بهبود یافته و بهای فروش نفت ایران هم رشد جالبی را تجربه کرده اما در شرایط کنونی و تا چند ماه آینده، اثر ریسک سیاسی بالاتر و بیشتر از دیگر عوامل و متغیرها است.

به گفته وی این همه در حالی است که حتی سفارش‌های مسئولان بورس برای حمایت کاذب و اقدام به جمع‌آوری سهام توسط نهادهای مالی و سرمایه‌گذاران حقوقی هم نتوانسته به بهبود اوضاع بورس کند و در صورت ادامه این رویه و با تمام شدن منابع مالی شرکت‌های سرمایه‌گذاری اوضاع ناخوشایند‌تر از اکنون خواهد شد.

اکبر مردانی از کارشناسان بازار سرمایه هم با اشاره به وضعیت متفاوت بورس با سال گذشته خاطرنشان کرد: تجربه سال‌های گذشته بازار سهام به جز سال پیش حکایت از آن دارد که فارغ از هر گونه آثار هر گونه مسئله و ابهامی، بورس در نیمه دوم سال نمی‌تواند حرف چندانی برای گفتن و رشد داشته باشد و بازار تا یک ماه قبل از پایان سال اصطلاحا بالا ندارد مگر اینکه اتفاقات مثبت و پایداری در حوزه سیاست داخلی رخ دهد.

وی ادامه داد: حال در شرایطی اکثر سرمایه‌گذاران با آثار کوتاه مدت مسائلی مانند آژانس هسته‌ایی و مواضع خصمانه دول غرب آشنا هستند و واهمه‌ایی هم ندارند که در پیش رو بودن انتخابات مجلس می‌تواند به مثابه شمشیر دولبه‌ای باشد. به طوریکه اگر تا قبل از اسفند و زمان انتخابات، اتحاد گروه‌ها و احزاب تقویت شود و نتیجه انتخابات هم قابل پیش‌بینی باشد می‌‌توان به بهبود بازار سرمایه در ماه‌های آذر تا بهمن امیدوار بود. در این حالت و در کنار تداوم حمایت‌های عملی دولت از بورس، میانگین بازدهی سرمایه‌گذاری در بورس که هم‌اکنون به حدود 7 درصد رسیده می‌ـواند تا به 20 تا 30 درصد برسد.

وی ادامه داد: علاوه بر این انتظار رشد قیمت‌های جهانی و خروج اقتصاد اروپا از بحران و رکود موجود باعث تشدید حرکت صعودی شاخص و جلب اعتماد عمومی به بورس خواهد شد. البته اگر چنین شرایطی حاکم باشد سازمان بورس باید از تکرار رفتارهای سلیقه‌ای ماه‌های آغازین سال و توقف طولانی مدت نماد شرکت‌ها اجتناب کند.

به گفته مردانی اگر اوضاع بورس حداقل با یک ماه ثبات همراه شود می‌تواند بار دیگر گزینه اول سرمایه‌گذاری بوده و از رقبایی چون سکه و ارز پیشی گیرد. در این میان سیاست داخلی هم مانع از پا بر جا ماندن آثار روانی ناشی از تهدیدات و گزارش‌های یک طرف آژانس بر افکار عمومی سرمایه‌گذاران خواهد شد.

گزارش از علی رضایی زاده

انجمن علمي حسابداري دانشگاه ارشاد دماوند