معادلۀ اساسی حسابداری

فرض کنید قصد شروع فعالیتی را دارید. برای این منظور 000´000´10 ریال از وجه نقد مربوط به خودتان را در محل خاصی قرار می دهید. چون فکر می کنید مبلغ فوق برای انجام فعالیت مورد نظر کافی نیست ، مبلغ 000´000´5 ریال نیز از یکی از دوستان خود به عنوان قرض دریافت می کنید.

 

 

سرمایه     =      بدهی      +       دارائی

000´000´15 = 000´000´5 + 000´000´10

 

معادله اساسی حسابداری ، مبنا و شالودۀ سیستم حسابداری دو طرفه است. بر اساس این معادله می توان هر یک از معاملات و عملیات مالی و رویدادهای دارای اثر مالی را تجزیه و تحلیل و آثار آن را بر عناصر معادله تعیین کرد.

دارائیها ، بدهیها و سرمایه ، عناصر اصلی معادله اساسی حسابداری را تشکیل می دهند.

 

دارائیها :

اموال ، مطالبات و سایر منابع اقتصادی متعلق به یک مؤسسه که در نتیجۀ معاملات ، عملیات مالی یا سایر رویدادها ایجاد شده و قابل تقویم به پول و دارای منافع آتی است ، دارائی نامیده می شود. در صورتی می توان یک منبع اقتصادی را به عنوان دارائی مؤسسه تلقی کرد که دارای شرایط زیر باشد:

1-         دارای منافع اقتصادی آتی بوده و جریان ورود آن منافع به داخل مؤسسه محتمل باشد.

2-         بهای تمام شدۀ دارائی برای مؤسسه به نحو اتکا پذیری قابل اندازه گیری و قابل بیان به پول باشد.

3-         در نتیجه معاملات یا سایر رویدادهای گذشته به کنترل مؤسسه درآمده باشد.

 

بدیها :

تعهداتی که یک مؤسسه در مقابل اشخاص و مؤسسات دیگر دارد و از معاملات ورویدادهای گذشته ناشی شده است و باید از طریق پرداخت پول ، تحویل کالا، انجام دادن خدمات یا انتقال سایر اقلام دارایی تسویه شوند ، بدهی نامیده می شود.

از جمله اجزاء اصلی بدهی می توان به موارد زیر اشاره نمود :

1-         حسابهای پرداختی : به بدهیهایی که در اثر خرید نسیه دارائیها یا دریافت نسیه خدمات ایجاد شده باشد و در قبال آن سند تجاری تسلیم نشده باشد ، حسابهای پرداختنی می گویند.

2-         اسناد پرداختنی : بدهیهایی هستند که در قبال آنها اسناد تجاری نظیر سفته یا برات تسلیم طلبکار شده باشد.

3-         پیش دریافت : به وجوه دریافتی از مشتریان قبل از تحویل کالا با ارائه خدمات ، پیش دریافت گفته می شود.

4-         وام پرداختنی : مبالغی را که مؤسسه از اشخاص دیگر به عنوان وام دریافت می کند و تعهد می نماید که آن را در موعد معین یا به اقساط پرداخت کند، وام پرداختنی می گویند.

 

سرمایه :

حق مالی مالک یا مالکان یک مؤسسه نسبت به دارائیهای آن ، سرمایه نامیده می شود. در هر زمان با کسر کردن بدهیهای یک مؤسسه از دارائیهای آن ، مبلغ سرمایه بدست می آید.

در شرکتهای سهامی برای نشان دادن حق مالی مالکان یا سهامداران به جای واژۀ سرمایه از واژۀ « حقوق صاحبان سهام» استفاده می شود. سرمایه مؤسسه در هر زمان معادل آوردۀ نقدی یا غیر نقدی مالک یا مالکان به علاوۀ تمامی سودهای مکتسبۀ مؤسسه به کسر زیان ها ، سودهای توزیع شده و برداشت مالک یا مالکان مؤسسه می باشد.

 

 

* * *

 

حسابداران ، معاملات و عملیات مالی را در مدارک حسابداری ثبت می کنند.

مدرکی را که برای ثبت افزایش ها و کاهش های هر کدام از دارائیها، بدهیها و سرمایه به کار می رود ، « حساب» می گویند.

حساب ، پایه اصلی هر سیستم حسابداری و وسیله ای است که اطلاعات مربوط به تغییرات هر یک از اقلام دارائی، بدهی و سرمایه در آن جمع آوری می شود.

 

جریان اطلاعات در سیستم حسابداری

اطلاعات مربوط به رویدادهای مالی پس از ورود به سیستم اطلاعاتی حسابداری و تجزیه و تحلیل و بیان به زبان حسابداری در سند حسابداری ثبت می شوند. پس از سند حسابداری، این اطلاعات در دفتر روزنامه ثبت و به دفتر کل منتقل می شوند.

به منظور از حصول اطمینان نسبی از ثبت و انتقال صحیح اطلاعات، به صورت دوره ای از مانده حساب های دفتر کل تراز آزمایشی تهیه می گردد.

 

سند حسابداری

بر اساس قانون مالیاتهای مستقیم ، سند حسابداری یا برگۀ حسابداری به شرح ذیل تعریف گردیده است :

« برگه یا سند حسابداری عبارت است از نوشته ای که در آن یک یا چند مورد از عملیات مالی و پولی و محاسباتی انجام شده با حسابهایی که حسب مورد بدهکار یا بستانکار گردیده تجزیه می شوند. چنین مدرکی پس از امضاء مرجع ذیصلاح و صدور آن قابل ثبت در دفاتر معین و روزنامه و کل است. »

برای ثبت معاملات در سند حسابداری باید نام حسابهای بدهکار و بستانکار در هر معامله ای را تعیین کرد. نام حسابهای بدهکار و بستانکار از فهرست حسابهای مؤسسه بدست می آید. فهرست حسابها، صورت کاملی از نام و کد تمام حسابهایی است که مورد استفاده قرار می گیرد. نام و تعداد حسابها به حجم فعالیت و نوع معاملات و عملیات مالی شرکت بستگی دارد.

 

در تنظیم فهرست حسابها برای یک مؤسسه باید به نکات زیر توجه داشت:

1-         نام هر حساب باید ماهیت آن را به روشنی مشخص کرد.

2-         تعداد حسابها باید به تناسب نیاز های مؤسسه انتخاب شود.

3-         حسابها باید به ترتیب باشد.

4-         حسابها باید به ترتیبی شماره گذاری گردد که افزودن حسابهای جدید به فهرست حسابها امکان پذیر باشد.

 

دفتر روزنامه

بر اساس مادۀ 7 قانون تجارت، (( دفتر روزنامه ، دفتری است که تاجر باید همه روزه مطالبات، دیون و داد و ستد تجارتی و معاملات راجع به اوراق تجارتی وبه طور کلی جمیع واردات و صادرات تجارتی خود را به هر اسم و رسمی که باشد و وجوهی را که برای مخارج شخصی خود برداشت می کند در آن ثبت نماید.))

دفتر روزنامه باید دارای ستون های مناسب برای انتقال اطلاعات سند حسابداری به آن باشد. بنابراین دفتر روزنامه باید حداقل دارای ستون هایی برای درج شماره سند حسابداری تاریخ، شرح، مبلغ بدهکار و بستانکار هر رویداد باشد.

- در ستون « شماره سند حسابداری» یا شماره دفتر روزنامه باید شماره سند حسابداری که رویداد مربوطه در آن ثبت شده، نوشته شود.

- در ستون « تاریخ» باید تاریخ سند حسابداری که رویداد مربوطه در آن ثبت شده، نوشته شود.

- در ستون « شرح» ، نام حسابهایی که بدهکار یا بستانکار شده اند، به همان ترتیبی که در سند حسابداری آمده است نوشته شده می شود. به علاوه پس از نوشتن نام حسابهایی که بدهکار یا بستانکار شده اند، شرح مختصری از رویداد مربوطه نوشته می شود.

- در ستون «عطف» شماره صفحه دفترکل که مبلغ مربوطه به آن صفحه منتقل شده نوشته می شود.

- در ستون « بدهکار» مبلغ بدهکار در همان سطری که حساب بدهکار در ستون شرح درج شده است ثبت می گردد.

- درستون « بستانکار» مبلغ بستانکار در همان سطری که حساب بستانکار در ستون شرح درج شده است ثبت می گردد.

 

دفتر کل

اطلاعات ثبت شده در دفتر روزنامه به نحوی طبقه بندی نشده اند که بتوان از روی آن اطلاعاتی مانند ماندۀ هر یک از حساب ها را در هر مقطع تعیین کرد. لذا امکان تهیه صورت های مالی از روی دفتر روزنامه امکان پذیر نیست. از این رو دفتر دیگری به نام دفتر کل تهیه می شود.

در دفتر کل برای هر حساب صفحه (یا صفحات) جداگانه ای در نظر گرفته می شود و تمامی اقلام بدهکار و بستانکار هر حساب در صفحۀ مربوط به خود نوشته می شود.

دفتر کل باید حداقل دارای ستون هایی برای درج شمارۀ صفحۀ دفتر روزنامه، تاریخ، شرح مبلغ بدهکار ، مبلغ بستانکار و ماندۀ حساب در هر مقطع زمانی باشد.

 

تراز آزمایشی

در سیستم حسابداری دو طرفه، هر معامله به مبلغ بدهکار و بستانکار مساوی در دفتر ثبت می شود و اگر حساب ها درست مانده گیری شده باشند جمع مانده های بدهکار حسابهای دفتر کل باید با جمع مانده های بستانکار مساوی باشد.

یکی از وسایلی که حسابداران برای آزمون صحت مدارک حسابداری مورد استفاده قرار می دهند، تراز آزمایشی است.

تراز آزمایشی دو هدف کلی زیر را تأمین می کنند :

الف) اثبات تساوی اقلام بدهکار و بستانکار دفتر کل.

ب) فراهم کردن اطلاعات لازم برای تهیۀ گزارشهای مالی پایان دوره.

 

 

اصول حسابداری 1 - بخش اول

 

 

 

 

انجمن علمی حسابداری دانشگاه ارشاد دماوند

Ershad Accounting Group ، Ershad Accounting Association ، EAG ، EAGroup